Pasifloras de Veracruz

belleza, diversidad y utilidad

 

 





 

 

Formas y crecimiento

Las pasifloras (género Passiflora) son plantas muy versátiles: pueden crecer como trepadoras, rastreras, herbáceas o incluso como pequeñas plantas leñosas. Sus tallos pueden ser redondos o angulosos, lisos o estriados, y utilizan zarcillos para aferrarse a otras plantas o estructuras, trepando en busca de luz. Algunas especies desarrollan la forma de arbustos o pequeños árboles.

Hojas con personalidad

La variedad de hojas en el género Passiflora es asombrosa. Pueden ser simples, lobuladas o incluso diferentes en la misma planta (heterofilia). En una misma enredadera es posible encontrar hojas enteras y hojas de tres lóbulos, como ocurre en P. pallida o P. oerstedii. Muchas especies poseen pequeñas glándulas en las hojas o pecíolos que producen néctar, llamadas nectarios extraflorales. Así atraen a hormigas y otros insectos que ayudan a proteger a la planta de herbívoros.

Flores únicas

Las flores de las pasifloras son verdaderas obras maestras naturales. Presentan un hipantio (tubo floral) que sostiene a los sépalos, a los pétalos y una vistosa corona formada por uno o varios anillos de filamentos de colores intensos. Dentro de la corona, una serie interna llamada opérculo cubre la cámara donde se encuentra el néctar.

En el centro de las flores, existe una columna que sostiene tanto los órganos reproductivos masculinos (estambres) como a los femeninos (pistilos) llamado androginóforo, que eleva los estambres y el ovario, creando una estructura tridimensional muy característica. Los estigmas, con formas llamativas, coronan la flor y se disponen sobre los estilos, que son los puentes delgados que conectan el estigma (donde se depositan los granos de polen) con el ovario (donde se encuentran los óvulos). 

Diversidad y distribución

Con más de 500 especies distribuidas en seis subgéneros, Passiflora es el género más diverso de la familia Passifloraceae. La mayoría de las especies son originarias de América, desde regiones tropicales húmedas hasta zonas más templadas. Los subgéneros Decaloba y Passiflora concentran la mayor cantidad de especies, con alrededor de 250 y 270 respectivamente.

Pasifloras de Veracruz

México alberga aproximadamente 74 especies del género Passiflora (llamadas Pasionarias o Flores de la Pasión), de las cuales la mitad se encuentra en el estado de Veracruz. En esta región se han registrado 35 especies, distribuidas principalmente en bosques templados de montaña y selvas tropicales.

Frutos y usos

Las pasifloras no solo destacan por su belleza. Varias especies se cultivan a gran escala por sus frutos y jugos:

  • Maracuyá (P. edulis) – jugo refrescante y aromático.
  • Granada china (P. ligularis) – pulpa dulce y aromática.
  • Granadilla real (P. quadrangularis) – frutos grandes y vistosos.

En medicina natural, Passiflora incarnata es apreciada por sus propiedades sedantes y tranquilizantes. Además, numerosas especies se cultivan como ornamentales, embelleciendo jardines y espacios públicos con sus flores únicas.

Curiosidades

  • Los nectarios extraflorales funcionan como “puestos de comida” para hormigas, que a cambio protegen la planta de los herbívoros.
  • El nombre de “Flor de la Pasión” lo asignaron los misioneros jesuitas en el siglo XVI, quienes vieron en sus partes la corona de espinas, los clavos de la cruz y otros símbolos de la crucifixión, es decir, del episodio de la Pasión de Cristo.

 

 

Náhuatl del Centro de Veracruz

Kohkowanenepilxiwitl: Tlen Kualtzin, tlatlamanyotl iwan innehnekilis.

Kenin kichihtokeh iwan kenin moskaltiah

Kohkowanenepilxiwitl (mosentlaliah Passiflora) kichihtokeh seki xiwitl tlen mopapatlah: kualtis moskaltiskeh kemin tlehkowanih, tlen tlalpan monelwayotiah noso kemin xiwmekameh tlen inkuawyo sawel selik noso kemin seki xiwitl ika inkuawyo okachi tomawak. Inkuawyo kualtis yetos tankachtikeh noso witzantikeh, pitztikeh noso tatakaltikeh, iwan kinnehnekih pihpilolli tlen ika mokitzkiah ipan ok sekimeh xiwitl noso itlah tlaketzalli, kanin tlehkowah kampa tlawiltehtemowah. Sekimeh kohkowanenepilxiwitl moskaltiah kemin kuahkuawtontli.

Xiwitl tlen tlakayopia

Teixkuitia kenin onka tlatlamantli xiwitl intech Passiflora. Kualtis yetoskeh san se xiwitl kemin ok sekimeh, noihki tlen xehxelohtokeh noso, itech se xiwitl, kualtis tlatlamantli iswatl kipias (heterofilia). Itech se malinaxiwitl kualtis se kahsis xiwitl tlen ahsitokeh iwan iswatl tlen kipia eyi xehxelolli, kemin itech P. pallida noso P. oerstedii. Miakeh tlatlamantli ipan iiswawan kipiah kanin ihyokisa noso inkuawyotzin tlen nekkixtia, tlen monotza xochitempan nekkixtilloh. Ihkoni impan ahsikiwih askameh iwan ok sekimeh okuilmeh tlen xiwmalwiah kampa xiwkuanimeh amo kintlamiskeh. 

Amitlah ok seki Xochimeh kemin ininkeh

Inxochiyo kohkowanenepilxiwitl kateh kemin kuawtlanxochitekitl. Tlatlampa kipiah se  kuawtzintli tlen monotza “hipantio” tlen kinkitzkia xochikueitl, xochipayanalli iwan xochikopilli tlen kipia se noso miakeh xohxochitzonkalli sawel tlapalyokeh. Ihtik xochikopilli, kahki se tlatzakualli tlen monotza “opérculo” iwan kalpachowa kanin monechikowa nektli. 

Intlahkotian xochimeh, kipiah se xochiketzalli kanin motzikowah xochixinachtin tlen okichmeh (xochikpatl) noihki xochixinachtin tlen siwameh (xochiihtiyotl), inon xochiketzalli monotza “androginóforo”, kintlehkoltia xochiikpameh iwan xochiiktitl, tlen ika mochiwa se tlaketzalli tlen amo ok sekkan motta. Ikuapan xochiihtitl kahki imachpoxah, kikopilwia xochitl iwan kichihtok panoayantin tlen kisalowah achpoxah (kanin moachiwa achpinolli) iwan xochiihtitl (kanin achtli moskaltia).

Tlatlamanyotl iwan tlaxexelolli

Onka panotika 500 tlatlamantli Passiflora, tlen mosehsekantlalia itech chikuase xehxelolli, yen okachi tlatlamantli itech senyelistli Passifloraceae. Ininkeh xiwmeh okachi intlallan América, ewah kanin apaltik iwan sawel tlatotonia, noihki kanin san tlayamanki. Xehxelolkotontin Decaloba iwan Passiflora okachi kipiah xiwmeh kemin 250 iwan 270, san kenin yawih.

Koahkoanenepilxiwitl tlen Chalchiwehkan tlalli

Mexikoh tlalli kinechikowa anka 74 tlatlamantli xehxelolli Passiflora (tlen monotzah Pasionarias noso Pasionxochimeh), tlahko, inonkeh, okachi moahsih itech Chalchiwehkan tallli. Itech inin altepetlan yiokimachiyotihkeh 35 tlatlamantli, tlen okachi moahsih  kuawtlan itech tepetl kanin amo sawel tlatotonia iwan tepetlan kanin sawel tlatotonia.

Itlakilolwan iwan kenin monehneki

Kohkowanenepilxiwitl amo san yen kualtzitzintin.  Miakeh tlatlamantli sawel se kinxinah kampa monehneki itlakilolwan iwan iayoh:

  • Marakuya (P. edulis) – iayoh amikmiktilloh iwan ahwiak.
  • Kranadah chinah (P. ligularis) – inakayo tzopelik iwan ahwiak.
  • Kranadiyah real (P. quadrangularis) – itlakilolwan wehweyi iwan kualtzitzintin.

Itech xiwpahtli, Passiflora incarnata okachi kiweyittah kampa tesewia iwan tlayolsewia. Noihki, miakeh ininkeh tlatlamantli   Passiflora sekimiskaltia kemin tlachihchiwalli, yen ika inxochiwan tlen amo ok sekkan mottah, kinchihchiwah xochitlan iwan kaltempan.

Teixkuitilli

  • Xochitempan nekkixtilloh kichihtokeh kemin “intlakualohkan” askameh, yehwan kemin otlaxtlawaskia, kimalwia xiwitl kampa xiwkuanimeh amo kikuaskeh.
  • Misioneros jesuitas ipan siglo XVI okitokayotihkeh Pasionxochitl, kampa okixnamikeh ika kros kampa okittakeh kipia xochikopilli witzyoh, iwan ok seki tlamantli tlen okittakeh kemin Pasion tlen Cristo.

 

 

Tutunakú

Xatuwan puxulukut: Nikulá kgampalhuwa anan, nikulá talakgati chu tukú talimaklakaskin

Nikulá tasiyay chu nikulá staka

Xatuwan puxulukut (género Passiflora) wa tachanan nitamakgtayakgo: tlan stakkgoy anta nikú litawakgo amakgapitsin tachanan, natlan stakkgoy nak katiyatni chu amakgapitsin lama kgantúm kiwi stakkgoy. Ixkiwi lakgstililin usu lakstatijwan wankgoy, lakslipinkín usu laklhman, chu maklakaskinkgo laktsu ixmakán lama laktsu mayak nikumá litawaka amakgapitsin tachanan, xlakata putsay tamakgaxkgakget. Amakgapitsin lama laktsu kiwi wankgoy. 

Ixtawan puxulukut

Kgampalhuwa anan xatuwan amá Passiflora asta lilakgaputsakán. Amá ixtawan laktsu usu laklanka lakgachinin nilakxtum tasiyay lama amá tachanan (kgampalhuwa ixtawan). Wati kgantúm xamayak amá puxulukut tlan natatanokglhaw kgampalhuwa ixtawan chana nikulá kgalhi ixtawan amá P. pallida usu P. oerstedii. Kgampalhuwa anan amá ixtawan amá puxulukut nikumá kgalhikgoy ixlisakgsikán, wa takalilakgapasa xalimasakgsin xanat. Chana kalitasani laktsu cha’an chu amakgapitsin laktsu kuxta nikumá talimakgtakgalha xlakata ninaway amakgapitsin takgalhin nikumá wakgoy palhma.

Kakgampatu anan xtachana amá xanat

Lulakslan amá kxanat amá puxulukut xlakata ni ’anan xtachana. Xlakán kgalhikgoy xapulakgxokgokgo kiwi (xapulakgxokgokgo xanat) nikumá machokgo ixtantamakni xanat, nachana xatuwan xanat chu ixkorona nikumá litakaxtlawanit kganlhuwa xalikgastilili nikumá luslan tamanikgonit. Anata nak xakorona wi amá ixkgalhtalat xanat anta ixpulakni tamaki xalimasakgsin nikumá tlaway xanat.

Anta ixpunan xanat wi xaliyawana nikumá malhtamani tachanan (pumakamin) nachana kgalhikgoy ixpumakamin (pumakamin) nikumá wanikán pumakamin, nikumá makgtayay xlakata natamalhuwi amá tachanan. Wa nikumá wi nak ixpulakni amá xaxanat wa ixpumakin (nikú tamaki xalimapakglhni xanat) chu nachana wi nikú kilhtsuku xalimaskgatin amá tachanan (nikú wi limaskgatin).

Nikú kgampalit wi chu nikú wilakgolh

Wi 500 kgampalit amá puxulukut nikumá pulakchaxan tapajpitsi, Passiflora wa nikumá lhakg kgampalhuwa anan xla Passifloraceae. Kgampalhuwa kaxman anan nak América, anta nikú lhakg wi kasen chu nikú wi lhuwa chuchut. Wa amakgapitsin lama Decaloba chu Passiflora lhakg kgampalhuwa wilakgolh, wilakgolh lama 250 chu 270 latá pulaktunu.

Puxulukut xalak Veracruz

Kimpulatamatkán México kgalhi 74 xalikgampalhuwa nikumá talilakgapasa Passiflora (natakalilakgapasa lama xalipatinat xanat), itat lata anan wilakgolh nak Veracruz. Anta unú tatakgasni 35 xatachanan, nikumá stakkgoy nak laklanka kakiwin, nak kasipijni anta nikú nikatsankgani chuchut.

Tukú lilakan ixtawakat

Amá puxulukut nikaxman lakslan tasiyakgo. Kgampalhuwa tachan xlakata talakaskin ixtawakat chu ixchuchut:

  • Puxulukut (P. edulis) – Luskgawiwi chu muksun xachuchut.
  • Smukuku puxulukut (P. ligularis) – Lusakgsi xaliwat chu lumuksun.
  • Kana puxulukut (P. quadrangularis) – Laklanka ixtawakat.

Xalikuchun tawan, Passiflora incarnata likuchunkán wa tikú katsanajwanan usu tikú lulhpipi usu makpuwan. Nachana lakalhuwa chankán umá puxulukut xlakata likaxlawanankán xlakata slan xanatlay amá tachanan.

Tukú nixkatsiya 

  • xalimasakgsin xanat litaxtu lama “ixpustan taway” xla chan, chu chana makgtakgalha amá puxulukut xlakata ninaway takgalhinín nikumá wakgoy tawan.
  • Ixtukuwiní “xalipatinat xanat” wa walinikgonit skulnatlawananín anta kkata XVI, nikumá akxilhnikgonit nak ixakgstipun akgtúm kurus xtachana nikulá xtokgokanit kimpuchinakán.